Po wybuchu wojny 1939 r. wojska niemieckie 7 IX opanowały Jedwabne, jednakże
na skutek paktu Ribbentrop - Stalin (28 IX) tereny te przypadły Związkowi
Sowieckiemu. Wszyscy mieszkańcy ziem wcielonych do ZSRS zostali uznani za
obywateli sowieckich, zaś ludność polską poddano szczególnym represjom. Z
Jedwabnego i okolicy wywieziono na Syberię kilkaset osób, w tym urzędników,
policjantów, nauczycieli, działaczy politycznych, bogatszych chłopów.
Z zachowanych przekazów wynika, że część ludności żydowskiej zachowywała się
bardzo nieprzyjaźnie wobec Polaków. W relacjach czytamy: "Spisy wyborców
odbywały się [tak] że pisali całą rodzinę jak starych tak i małoletnich
[...] NKWD było w ruchu nie dano wprzód iść do kościoła, a zmuszano oddać
wprzód głos [...]. Naganiacze byli miejscowi żydzi i donosiciele, po ulicach
chodziły patrole z karabinami, ludność pod taką groźbą była bierna [...]"
(Relacja Mariana Łojewskiego z Jedwabnego, Archiwum Hoovera, USA); "Armię
Czerwoną przyjmowali żydzi, którzy pobudowali bramy. Zmienili władzę starą,
a zaprowadzili nową z pośród ludności miejscowej (żydzi i komuniści).
Aresztowano policję, nauczycielstwo. Nałożyli podatki, pozabierali ziemię,
bydło i rozdzielili biedniejszym. Rewizje odbywały się u zamożniejszych
gospodarzy, zabierali meble, ubranie i rzeczy wartościowe, a po kilku dniach
w nocy cicho aresztowali. Na zebrania zabierali siłą - opornych uznawali za
tzw. wreditiela, aresztowali. [...] Komisja składała się z wojskowych i
żydów i tamtejszych komunistów" (Relacja Józefa Rybickiego z Jedwabnego,
jw.); "Zaraz po wkroczeniu Armii Sowieckiej samorzutnie powstał komitet
miejski, składający się z komunistów polskich (przewodniczący polak
Krystowczyk Czesław, członkowie byli zaś żydzi), milicja składała się też z
żydów komunistów" (Relacja Tadeusza Kiełczewskiego z Jedwabnego, jw.);
"Przed każdem aresztowaniem, które były wyłącznie nocą, przyjeżdżało kilku
'bojców' i miejscowa milicja, składająca się przeważnie z naszych żydków,
otaczała dom aresztowanego, kilku wchodziło do mieszkania, aresztowanemu
każą położyć się na podłogę; jeden przykłada broń do głowy, reszta natomiast
przeprowadza szczegółową rewizję, zabierają wszystkie dokumenta, fotografie
i wszystkie papiery [...]" (Relacja Antoniego Bledziewskiego ze wsi
Makowskie, gm. Jedwabne, jw.).
Na podkreślenie zasługuje szczególnie gorący patriotyzm miejscowej
ludności - Jedwabne było bardzo silnym ośrodkiem konspiracji
niepodległościowej (ZWZ), a na uroczysku Kobielne istniały stałe grupy
partyzanckie. NKWD zorganizowało operację w celu likwidacji polskiej
partyzantki. 29 VI 1940 r. doszło do zaciętej walki, w której zginęło co
najmniej 12 partyzantów (w tym dwie kobiety) oraz kilkudziesięciu Rosjan. W
wyniku aresztowań w następnych tygodniach NKWD częściowo rozbiło siatkę
konspiracyjną, nie zdołało jej jednak całkowicie unicestwić. Polscy
konspiratorzy zlikwidowali m.in. Szewielowa, komendanta NKWD w Jedwabnem,
Lejba Guzowskiego, współpracownika NKWD, dyrektora "jewrejskiej niepełnej
szkoły średniej" w Jedwabnem oraz oficera NKWD, prowadzącego śledztwo
przeciwko rodzinom poległych na Kobielnem.
Miejscowa ludność posądzała Żydów o naprowadzenie NKWD na ośrodek polskiej
konspiracji, na co brak jest dowodów. Według relacji Jana Czesława S. z
Jedwabnego: "pamiętam, jak wywozili Polaków do transportu na Sybir; na
każdej furmance siedział Żyd z karabinem. Matki, żony, dzieci klękały przed
wozami, błagały o litość, pomoc." (Cyt. za: D. i A. Wroniszewscy, Aby
żyć..., "Kontakty" 10 VII 1988 r.).
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej 22 VI 1941 r. i wkroczeniu następnego
dnia armii niemieckiej do Jedwabnego doszło tam do licznych samosądów na
szczególnie gorliwych współpracownikach władzy sowieckiej. Znamienne, że
mimo zachęt Niemców nie doszło jednak do szczególnie drastycznych wystąpień
przeciwko ludności żydowskiej, spośród której najbardziej gorliwi
kolaboranci władzy sowieckiej uciekli na wschód razem z Armią Czerwoną.